 | ||||||||||
| ||||||||||
HABER ARAEN ÇOK OKUNANLARSON YORUMLANANLAR   |
AMİD DE CESİM BİR KÜTÜPHANEDiyarbakır Turizm ve Tanıtma Derneği Üyesi Gazeteci-Yazar Mehmet MERCAN'ın Diyarbakır Kütüphaneleri ile ilgili derlemesi.. Zengin bir tarihi geçmişe sahip olan Diyarbakır, eski adıyla AMİD, bir sanayi ve ticaret kenti olmanın ötesinde bir kültür merkeziydi de. X. Yüzyıldan başlayarak 1. Dünya savaşına kadar geçen asırlarda, Kırım’dan, Kafkas ülkelerinden, Semerkand, Horasan, Buhara, Kaşgar, Tebriz, Basra, Bağdat, Şam, Kudüs ve Kahire’den öğrenciler ilim ve bilim öğrenmek, bilgilerini, görgülerini arttırmak amacıyla AMİD’deki medreselere gelirlerdi.. Çünkü; AMİD medreselerinde günümüzdeki üniversiteler düzeyinde tıp, astronomi, hendese, hukuk, matematik, ilahiyat, felsefe okutuluyor, uluslararası ilmi tartışmalar yapılıyordu… AMİD’in, İlimde, bilimde, fende, kültürde, sanatta, mimaride, sanayide ve ticarette bu denli gelişmiş bir kent olması elbette tesadüf değildi. Çünkü, buradaki ünlü medreselerden başka, X. Yüzyılda Mervaniler döneminden kalma içinde bir milyondan fazla sayıda el yazma değerli kitap bulunan dünyanın en zengin kütüphanelerinden biri vardı. Bu kütüphanenin varlığı elbette, AMİD’in tarihi zenginliği yanında bir kültür kenti olduğunun da kanıtıydı. …………… Bu büyük kütüphanenin varlığını, kentimizin yetiştirdiği kültür adamı, ansiklopedilerde adı “Osmanlı tarihi ve Osmanlı edebiyat tarihi alimi” olarak geçen ünlü hemşerimiz ALİ EMİRİ efendinin araştırmalarından öğreniyoruz. İstanbul’da çıkardığı AMİD-İ SEVDA adlı dergisinde yazdığı bir makalede “Amid şehrinde vaktiyle 1 milyon 40 bin cilt kitabı havi CESİM bir kütüphane vardı” diyen Emiri Efendi, bu makalesinde, bu kitapların çoğunun, sefere çıkan AMİD hükümdarları tarafından başka ülkelerden seçilerek getirildiğini, bir bölümünün de dönemin ünlü bilginleri tarafından yazılmış eşsiz değerde yazma eserler olduğunu belirtir. Ali Emiri Efendi bu makalesinde şöyle der: “...O zamanlarda cihan medeniyetinin en saygı gören ve en önde gelen bir bölgesi olan El-Cezire ve AMİD idi. İslam aleminin en kıymetli kütüphanelerinden biri Amid şehrindeydi. Kütüphanede Hicretin altıncı asrında, çok değerli, ender rastlanan, sayısı Bir Milyon Kırk Bin’’e ulaşan kitap bulunuyordu..” Emiri Efendi makalesinde bu kütüphanenin başına gelenleri de anlatır; “26 nisan 1183 tarihinde AMİD’i fetheden büyük kumandan Salaheddin’i Eyyübi Ulu Camii’nin batı bölümünün ikinci katında birbirinden değerli kitaplarla dolu bir kütüphane bulunduğunu öğrenir. Kütüphaneyi veziri, Kahire’nin baş kadısı Abdürrahim El Fadıl ve İmad-üddin Kütub-ül İsfahani ile birlikte bizzat gidip gördüğünde büyük heyecana kapılır. Burada tümü de el yazma 1 milyon 40 bin cilt kitap bulunduğu tespit edilir. Diyarbakır’ın muhteşem surlarını, kapılarını ve çeşitli yerlerini de gezen Salaheddin’i Eyyübi bu değerli kütüphaneyi veziri Abdürrahim El Fadıl’a armağan eder. Vezir de günler süren bir çalışma sonunda seçtiği 35 bin değerli kitabı 70 deveye yükleyerek Mısır’a, Kahire kütüphanesine gönderir.” …………. Sonraki asırlarda, AMİD, sanat ve kültür merkezi olma özelliğini devam ettirmiş elbette. Artuklular döneminde, Abbasiler döneminde, Selçuklular döneminde imarda, sanatta, kültürde hatta ticarette gelişmiş, büyümüş, zenginliği doruğa çıkmış bir kentti… Ne var ki bu zenginliğin bir bölümü Moğollar tarafından acımasızca yok edildi.. 1390’lı yıllarda Moğol İmparatoru Tımur bölgeyi istila ettiğinde, AMİD’ın, yanı Diyarbakır’ın kendisine uzun süre direnmesine çok sinirlenmiş. Askerlerine kenti yağmalattıktan başka, surların bir bölümünü yıktırmış, evleri yakmış, çarşıları, pazarları yıkmış, yerle bir ettirmiş. Bununla da yetinmemiş Timur, emir vererek kentin zengin kütüphanesini ateşe verdirdirmiş, büyük bir bölümünü de Dicle nehrine döktürmüş… Tarihçilerin anlatımına göre, Dicle nehrine o kadar çok kitap atılmış ki, tümü de el yazması olan bu kitaplar yüzünden nehrin suyu günlerce mürekkep gibi akmış... …………… Timur’dan sonraki yıllarda yeniden oluşturulan kütüphaneler de önemli olmakla birlikte bir daha böylesine zengin bir kütüphane kurulamamış ne yazık ki. Eski Diyarbekir Salnameleri’ni, yani yıllıklarını incelediğimizde; 1800’lü yıllarda kentte çok sayıda kütüphane ve Dar-ül Kura, yani, okuma merkezi bulunduğunu da anlıyoruz. Bunlar arasında Abdurrahmanpaşa Kütüphanesi, Hacı Ömer Efendi Kütüphanesi, Köprülüzade Abdullahpaşa Dar-ül Kurrası, Dilaverpaşa Dar-ül Kurrası, Murtezapaşa Muallimhanesi en ünlüleriydi.... Sözün burasında, “Peki bu kütüphanelere ne oldu” diye bir soru akla gelebilir. Ne yazık ki, bu zengin kütüphanelerin ömrü de ancak Birinci Dünya Savaşı yıllarına kadar sürmüş… Harp patlak verince gencecik öğrencileri cephelere gönderilen kentteki okullar gibi bu kütüphaneler de kapatılmış. Kalan da cumhuriyet yıllarına gelinceye kadar zaman zaman yağmalanmış, bazen yakılmış, tahrip ve talan edilmiş… Cumhuriyet döneminde, kala kala bir tek kütüphane kalmış Diyarbakır’da “Umumi Halk Kütüphanesi”… Şimdilerde Ordu Evi’nin bir bölümü olarak kullanılan Dağkapı’daki Halkevi binasında uzun yıllar açık kalan kütüphane, bu kurumların kapatılması sırasında bir kez daha talana uğradı. Bilinçsizce çuvallara doldurularak depolara atılan kitaplar, dergiler, gazete arşivleri uzunca süre depolarda bekletilerek hem zarar gördüler, hem talana uğradılar… Kalanlar da 1950’li yılların sonlarına doğru Ulucami’nin doğu cephesindeki bölüme taşındı. Bu kütüphane de son olarak 1955 yılında, bitişiğindeki Yıldız Gençlik Kulübü’nün çay ocağında çıkan yangın sırasında itfaiyenin bilinçsizce sıktığı sularla, kütüphanedeki yüzlerce değerli el yazması kitap telef oldu. Dahası, bu yangın sırasında yağmacılar da kurtarma bahanesiyle kucak kucak kitabı kaçırdılar… …………… İşte; vaktiyle 1 Milyon 40 Bin cilt kitabı ile dünyanın en zengin kütüphanesi unvanlı “AMİD’deki CESİM KÜTÜPHANE’nin acı serüveni…. Bu haber 283 defa okunmuştur.
|
GALERİHAVA DURUMUDetaylı bilgi için resmin üzerine tıklayın. SON YORUMLANANLARVİDEO ARA  |
||||||||
|
Sitenin telif hakları Diyarbakır Turizm Derneğine Aittir. Altyapı: MyDesign Haber Sistemi |
||||||||||
